:: هو العلیم



در بخش های قبلی پاسخ به این سوال ضمن تاكید بر اینكه سوءظن یا بدگمانی به انسان ها زمینه ساز و بستر گناهان بعدی شامل تجسس در امور پنهان افراد و در نهایت غیبت كردن می شود به موضوعاتی همچون؛ گناه نبودن مطلق گمان و چگونگی ترتیب اثر به سوءظن پرداخته شد. اینك در ادامه، بخش پایانی مطلب را پی می گیریم.

2- ترتیب اثر عملی

ترتیب اثر عملی این است كه سوءظن عملاً به صورت تهمت و غیبت یا تضییع حقوق دیگران تحقق می پذیرد. به بیان دیگر انسان گمان خود را به عنوان یك واقعیت مسلم تلقی كرده و آثار واقع بر آن باركند. مثلا سوءظن خود را به صورت یك خبر قطعی بازگو نماید و دیگران را به صرف گمان، متهم و محكوم سازد. بدیهی است نتیجه این گونه برخورد جز تهمت و غیبت و هتك آبرو و تضییع حقوق افراد و جامعه چیز دیگری نمی تواند باشد. چه بسیار آبروها و استعدادها و لیاقتها كه در اثر یك سوءظن جزیی و بی اساس بر باد رفت و مردم را از نتایج این سرمایه های اجتماعی و الهی محروم ساخت با اینكه ما می دانیم آبرو و حیثیت مسلمانان محترم است و باید در حفظ آن كوشید و چه بسا مطالب قطعی كه موجب هتك آبروی مسلمین است بدون مجوز شرعی نمی شود اظهار كرد چه برسد به مطالب ظنی و حدسی كه هیچ گونه سند شرعی و عقلایی ندارد.
حمل بر صحت
از آنجا كه بدگمانی حس اعتماد عمومی را از بین می برد و دلها را مكدر می كند، شریعت مقدسه برای خنثی كردن آن پادزهری به نام «اصاله الصحه » مقرر داشته كه در كلیه مراحل زندگی باید به كار گرفته شود. یعنی انسان باید اعمال مومنان را حمل برصحت كرده و تا می تواند كار آنان را به خوبی توجیه و تحلیل كند مگر آنكه تمام راهها برای توجیه آن بسته باشد. حضرت علی (ع) می فرماید: «اعمال برادرت را بر بهترین وجه حمل كن مگر آنكه حجت و دلیلی برای تو پیدا شود كه راه توجیه را بر تو ببندد. و هرگز نسبت به سخنی كه از برادر مسلمانت صادر شده است بدگمان مباش در صورتی كه می توانی عمل نیكی برای آن بیابی. (اصول كافی، ج 2، ص 263) آری این حدیث یكی از دلایلی است كه در علم اصول فقه مبنا و معیار «اصاله الصحه» می باشد.